Hẹn gặp lại trên mặt trăng

Một ông lão sắp chết thuê hai nhà khoa học đưa mình lên mặt trăng. Ông không nói được vì sao mình muốn điều đó. Ông không nhớ. Đó là toàn bộ tiền đề của To the Moon (2011), một visual novel nhỏ bé dựng bằng RPG Maker XP (RPGツクールXP, RPG Tsukuru XP — một công cụ làm game) của Kan Gao và Freebird Games — và nó đặt đúng câu hỏi mà loạt bài này cứ vòng quanh: nếu ý nghĩa phải do con người tạo ra, nó có còn thật không?

Những ý chính

• Trong To the Moon, ý nghĩa không được tìm thấy. Nó được hứa. Mặt trăng là điểm hẹn, không phải đích đến.
• Ước vọng được hoàn thành một cách nhân tạo — và trò chơi khăng khăng điều đó không làm nó kém đi: “cái kết không quan trọng hơn bất kỳ khoảnh khắc nào dẫn đến nó.”
• Những ngọn hải đăng của River là mono no aware (物の哀れ — niềm bi ai của vạn vật) dưới dạng pixel: vẻ đẹp không thể rút ngắn khoảng cách, mà vẫn tỏa sáng. Không có lời an ủi nào: cái kết là bịa, nó vẫn đau, và vẫn được chọn — được yêu chứ không phải được chịu đựng.

Trò chơi dựng bằng những lời tạm biệt

Johnny sắp đi đến cuối đời. Hai bác sĩ — Dr. Rosalene và Dr. Watts — đến từ một công ty chuyên ban điều ước cuối cho người sắp chết, lần ngược về phía sau trong ký ức của ông để gán cho ước vọng một đích đến. Càng đi sâu, một cả đời người tự sắp xếp lại. Một cuộc hôn nhân lặng lẽ. Một người vợ, River, đọc thế giới theo cách riêng của cô. Một con thú nhồi bông platypus nổi lên hết lần này đến lần khác như nút thắt tâm trí cứ tự buộc. Ẩn dưới tất cả, một ước vọng mà Johnny đã mất tung tích: lên mặt trăng.

Gao làm trò chơi khi ông ngoại anh lâm bệnh — tử thần chính là lý do nó tồn tại, theo Wikipedia. Nó giành giải “Best Story” năm 2011 của GameSpot, lên Switch năm 2020, và phát hành tại Nhật qua PLAYISM với tên 「To the Moon」. Một trò chơi về cái chết, làm bởi người đang nhìn ai đó chết, mà lại nổi tiếng vì cảm giác ngược lại: ánh sáng.

Cảm giác ngược lại ấy có tên — tên của cả loạt bài này: 物の哀れ (mono no aware), niềm bi ai của vạn vật — nỗi đau đến chính vì không điều gì ở lại.

Hàng tỷ ngọn hải đăng

River là trái tim của trò chơi; bài thoại nổi tiếng của cô là luận đề của cả tác phẩm. Về các vì sao, cô nói:

“Con vẫn luôn nghĩ chúng là những ngọn hải đăng. Hàng tỷ ngọn hải đăng… mắc kẹt ở tận cùng bầu trời… Tất cả những gì chúng làm được… là tỏa ánh sáng cho nơi xa xôi. …Nên đó là điều chúng làm. Chúng rọi sáng về phía những ngọn hải đăng khác, và về phía con.” (bản dịch của tôi) — Wikiquote

Hãy nghĩ về hình ảnh ấy. Một ngọn hải đăng tồn tại để với qua mặt nước nó chẳng bao giờ băng qua. Toàn bộ mục đích của nó là khoảng cách không thể rút ngắn — và vẻ đẹp của nó là việc tỏa sáng, không phải việc đến nơi. Câu trả lời của Johnny — because one day… I’m going to befriend one of them (“Vì một ngày nào đó… mình sẽ kết bạn với một trong số chúng” — bản dịch của tôi) (cùng trang) — là về mọi kết nối giữa hai con người cách một vực không bắc được cầu: hai người, mỗi người ở tận cùng bầu trời của riêng mình, rọi sáng về phía nhau.

Một chi tiết fan thường nhớ sai, và chính nó là vấn đề: 「Anya」 là tên River đặt cho một ngọn hải đăng — không phải con platypus. Con platypus là phần quà hội chợ của Johnny, món đồ chơi nhồi bông River giữ làm kỷ vật cả đời (TV Tropes, To the Moon Wiki). Một người phụ nữ giữ khư khư món đồ chơi rẻ tiền suốt mấy chục năm. Đó không phải lập dị. Đó là hình dạng của tình yêu khi người kia nằm ngoài với tới: một vật thể cứ tỏa sáng trong bóng tối.

Ước vọng họ dựng cho ông

Chuyến đi trong ký ức Johnny kết thúc đúng nơi ước vọng bắt đầu. Một hội chợ, mấy mươi năm trước; một cô bé; một lời hứa — rằng nếu một trong hai người lạc mất, hay quên mất, cả hai sẽ hội ngộ trên mặt trăng. Không phải đi lên mặt trăng. Hội ngộ ở đó. Mặt trăng được chọn làm điểm hẹn vì nó không thể với tới — một lời hứa được dựng cho điều duy nhất mà chính người hứa biết sẽ xảy ra: lạc mất nhau.

Fan hay nén điều đó thành một câu mà trò chơi không hề nói — “nếu không kịp, kiếp sau mình lại gặp nhau.” Hãy coi đó là cách nói lại. Ý tưởng thật khẽ hơn và hay hơn: mặt trăng là nơi những người lạc nhau hẹn gặp.

Và rồi bi kịch mà cốt truyện không chịu buông: River chết. Ký ức của Johnny về cô bào mòn, cho đến khi tất cả những gì còn lại là một ước vọng không lý do. Khi các bác sĩ tới tận cùng, họ đối diện câu hỏi định nghĩa cả loạt bài. Họ có thể cho ông sự thật, đắng và trọn vẹn. Hoặc cho ông cuộc đoàn tụ nhân tạo. Họ cho ông cuộc đoàn tụ nhân tạo. Trên mặt trăng, ở cuối một cuộc đời bịa đặt, ông đang đợi cô.

Dr. Rosalene nói thẳng, và đó chính là mono no aware của trò chơi:

“Cái kết không quan trọng hơn bất kỳ khoảnh khắc nào dẫn đến nó. Điều quan trọng là ở bên này, họ hạnh phúc.” (bản dịch của tôi) — Wikiquote

Cái kết là nhân tạo. Những khoảnh khắc dẫn đến nó thì không. Một ước vọng bạn không đáng được nhận, một cuộc đoàn tụ chưa từng xảy ra, một ông lão chết trong hạnh phúc của một câu chuyện bịa — và trò chơi hỏi thẳng bạn liệu hạnh phúc đó có là giả. Nó không né: điều quan trọng là ở bên này, họ hạnh phúc. Ý nghĩa được xây dựng — và xây dựng vẫn luôn là cách mọi ý nghĩa tồn tại. (Nurture của Porter Robinson thực hiện đúng nước đi ấy từ hướng ngược lại: khi vinh quang xa xôi hóa ra rỗng, những điều bình thường vốn đã là đủ.)

Amor fati, bằng pixel

Amor fati — tiếng Latinh, “tình yêu định mệnh”: không chỉ gánh chịu cuộc đời mình đã sống mà còn muốn nó lặp lại, đúng nguyên như nó đã là. Ở đây nó đáp xuống bằng pixel. Đời Johnny chứa một sơ suất của sự vô tâm, một cuộc hôn nhân bắt đầu từ vết thương, mấy chục năm lệch nhịp với một người phụ nữ đang rọi sáng về phía ông từ tận cùng bầu trời của riêng cô. Không chi tiết nào bị xóa — và cũng không chi tiết nào chỉ được gánh chịu: trò chơi muốn lại cuộc đời ấy, nguyên vẹn, cùng tất cả nỗi đau trong nó. Cái kết từ chối đứng cao hơn các khoảnh khắc.

Đó là điều khiến vị đắng-ngọt của trò chơi khác thường. Hầu hết câu chuyện về vô thường đều khóc cho điều trôi qua. To the Moon nhận ra rằng lời hứa tự nó đã được làm ra cho sự trôi qua. Hai đứa trẻ chọn một đích không thể với tới làm điểm hẹn vì, ngay từ lúc ấy, chúng hiểu rằng lạc mất nhau là mặc định, còn tìm lại được nhau mới là phép màu. Ký ức bị xóa không phải thất bại của tình yêu. Đó là điều kiện mà tình yêu đã dự tính trước.

Nên mặt trăng mọc lên sau tất cả — sau hội chợ, sau những con thỏ, sau ngọn hải đăng mang tên 「Anya」, sau món đồ chơi giữ cả một đời người, sau sự lãng quên, cái chết, và cả điều bịa đặt. Và điều bịa đặt ấy đứng vững, vì tình yêu trong nó chưa từng nằm ở đích đến. Nó nằm ở việc tỏa sáng.

Lời hẹn

Ai rồi cũng mất những bản gốc — mất người, mất ngày, mất lý do mình từng muốn điều mình từng muốn. Sau cùng, một lời hứa là cuộc hẹn bạn giữ sau khi ký ức đã mất. To the Moon tin rằng một cái kết bịa vẫn có thể là một cái kết thật: nó bắt bạn xem một người sắp chết bước về phía người phụ nữ đã mất từ nhiều năm trước, và gọi đó là cảnh hạnh phúc nhất trò chơi. Tất cả đều kết thúc, và chẳng điều gì trong đó ta muốn xảy ra khác đi. Vô thường không hủy ý nghĩa. Nó chính là lý do lời hẹn có giá trị.

Nếu mình lạc mất nhau — bạn biết chỗ hẹn mà.

---

Phần 3 của The Bittersweet Seven — loạt bài về mono no aware. Flowers for Algernon · No Longer Human · Nurture · Amor Fati · Travelling Cat Chronicles · Before the Coffee Gets Cold

Nguồn và tài liệu đọc thêm

• To the Moon — Wikipedia — cốt truyện, quá trình phát triển, người ông của Kan Gao, giải thưởng, bản phát hành PLAYISM/Switch
• To the Moon — Wikiquote — bài thoại hải đăng, câu nói của Rosalene về cái kết
• To the Moon — 日本語 Wikipedia — lịch sử phát hành tại Nhật
• Trang chính thức PLAYISM — 日本語版配信
• TV Tropes — To the Moon — Anya = ngọn hải đăng; con platypus như cổng ký ức
• To the Moon Wiki — River Wyles — nhân vật, những con thỏ, món đồ chơi
• Downtime — Về cái kết của To the Moon — Kan Gao nói về ước vọng cốt lõi
• Full Moon Luc Viatour — Wikimedia Commons — ảnh bìa, CC BY-SA 3.0