Thất lạc cõi người

Ở cuối Thất lạc cõi người (人間失格, Ningen Shikkaku — tên tiếng Anh: No Longer Human), sau ba cuốn sổ tay thú tội — rượu, thuốc phiện, một vụ tự tử đôi bất thành, nhà thương điên, cả một gia tài tủi hổ — bà chủ nhà trọ đưa ra lời phán cuối về Ōba Yōzō: 「神様みたいないい子でした」 — “cậu ấy là một đứa trẻ ngoan, gần như một vị thần” (bản dịch của tôi).

Mọi trang sách trước câu ấy đều nói ông đã trượt kỳ thi làm người. Riêng câu này nói rằng người từng gặp ông — lại thấy một thiên thần. Khoảng trống giữa lời thú tội và lời phán, giữa điều ta sợ mình là và điều ta hóa ra đã trông như thế trong mắt ai đó, chính là thứ loạt bài này đi tìm. Cảm giác ấy có một cái tên Nhật: 物の哀れ, mono no aware — niềm bi ai của vạn vật, cái đau ngọt khi nhìn mọi thứ trôi qua. Một từ đầu thế kỷ 18 trong giới phê bình văn học. Qua cuốn sách của Dazai, mono no aware trông như thế này: một chú hề không thể ngừng cười, được nhớ đến sau đó như một người hiền.

Những ý chính

• Không ai được phát cuốn cẩm nang. Nhân vật của Dazai tồn tại giữa loài người bằng 道化 (dōke — trò hề): diễn sự duyên dáng vì nó luôn dịu được một căn phòng. Chiếc mặt nạ thành công, và bi kịch nằm chính ở đó: không ai chạm được tới ông, vì sau mặt nạ chẳng ai nhìn thấy ai.
• Cuốn sách là chủ nghĩa hư vô bị sống từ bên trong: không phải ý nghĩa bị phá hủy, mà ý nghĩa chưa từng được lắp vào. Khủng hoảng hiện sinh ở đây là nỗi sợ rằng mặt nạ là tất cả những gì tồn tại.
• Và rồi dòng cuối đọc lại nỗi tủi hổ của ông như một dạng thơ ngây. Có thể trượt “làm người” không có nghĩa là trượt “làm người tốt” — đó là lý do, sau 78 năm, hàng triệu người vẫn tìm lại một cuốn tiểu thuyết 120 trang về một người bỏ cuộc.

Ba tấm ảnh, ba cuốn sổ

Sách mỏng. Lời tựa của một người lạ đưa ra ba tấm ảnh về một gã đàn ông ta sẽ không bao giờ nhìn rõ mặt; ba cuốn sổ tay của Ōba Yōzō làm hết phần còn lại; một lời bạt ngắn gửi gắm câu phán của bà chủ trọ. Mở đầu bằng một trong những câu mở được trích nhiều nhất của văn học Nhật hiện đại: “Đời tôi là một chuỗi dài tủi hổ.” (恥の多い生涯を送って来ました.) Bản dịch của Donald Keene.

Yōzō là đứa trẻ không cảm được những gì bạn đồng trang lứa dường như cảm miễn phí. Cái đói, bữa cơm gia đình, chuyện phiếm, mọi vũ đạo thường nhật trong một căn nhà — người khác lướt qua như nước. Cậu đứng nhìn, bối rối, sợ hãi. Cậu sống bằng cách mua vui. Trò hề đông cứng thành nhân cách.

Vở diễn thành công. Đó là toàn bộ lưỡi dao. Càng diễn “người” giỏi, càng không ai với tới anh — và anh càng chắc mình là kẻ giả mạo khoác bộ xác người. “Chẳng biết từ bao giờ, tôi đã thành một chú hề lão luyện, một đứa trẻ chưa thốt lấy một câu thật.” (いつのまにやら、一言も本当の事を言わない子になっていた.) Khi cuối cùng cậu thử một cử chỉ không mặt nạ với một con người, cậu viết: 「これが、自分の、人間に対する最後の求愛でした。」 — “đó là lời cầu duyên cuối cùng tôi gửi về phía loài người” (bản dịch của tôi).

Chủ nghĩa hư vô, từ bên trong

Thói quen đọc phương Tây xếp cuốn này vào chủ nghĩa hư vô — sự sụp đổ của các giá trị, nghi ngờ rằng chẳng có gì nằm dưới những nghi thức cả. Bài Wikipedia tiếng Anh đọc Yōzō qua sự xa cách xã hội, và mọi video essay đều đặt ông cạnh Camus, Sartre. Nhưng cú xoắn của Dazai rất riêng. Yōzō không chịu đựng sự mất ý nghĩa. Ông chưa từng có thứ mà mọi người dường như được nhận lúc sơ sinh: bản năng rằng những người khác là thật và đáng để nhập vào. Ông không phải người có niềm tin vào loài người bị đập vỡ. Ông là người không tìm thấy chỗ quả tim ấy đáng lẽ nằm ở đâu.

Nên khủng hoảng của ông là xã hội trước khi là triết học. Không phải “sống để làm gì” mà là “vì sao ai cũng dường như biết làm việc này, trừ tôi?” Một chiếc mặt nạ bảo vệ, rồi thành chiếc mặt nạ là tất cả — nỗi sợ mà cuốn sách cứ vòng quanh. Đây là chủ nghĩa hư vô thụ động bị sống từ trong: không nổi loạn, không hư không kịch tính. Chỉ một người để dòng nước xiết cuốn — rượu, rồi thuốc phiện, rồi những kế hoạch người khác dành cho ông — cho tới chữ 人間失格, ningen shikkaku: mất tư cách.

Keene viết lời giới thiệu, và câu của ông đến giờ vẫn là khung công bằng nhất: “Thất lạc cõi người không phải một cuốn sách vui, nhưng tác động của nó chẳng hề giống một vết đau giáng vào người đọc một cách vô cớ.” Biết rõ bản chất của tuyệt vọng rồi vẫn đặt cuốn sách xuống được — ông gọi đó là một dạng ân sủng.

Và hãy để ý thứ mà lời thú tội kết thúc. Không cứu rỗi. Cũng chẳng tuyệt vọng. Mặt nước phẳng: 不幸も幸福もなく — không hạnh phúc, cũng chẳng bất hạnh — 「ただ、一さいは過ぎて行きます」, tất cả chỉ là trôi qua (bản dịch của tôi). Đó là mono no aware chưng cất còn lại: không phải một điều gì đẹp đã kết thúc, mà trôi qua mặc định là điều kiện của mọi thứ, và nó nhói lên một chút, và cái nhói ấy không cần lý do.

Đọc lại như thơ ngây

Rồi lời bạt xảy ra. Toàn bộ bản thú tội tủi hổ — giờ nằm trong tay người phụ nữ từng điều hành nhà trọ cuối cùng của ông — và phán quyết của bà: một đứa trẻ ngoan. Gần như một vị thần.

Bà không nói ông đã làm người thành công. Có lẽ bà nói bà chưa từng thấy một con người nào làm điều gì tệ hơn những gì anh thú nhận — chỉ thấy một người đang cố, vụng về và quá sức, để không làm ai đau. Nỗi tủi hổ, được đọc lại bởi người từng ở đó, hóa thành một dạng thơ ngây. Cú lật đắng mà ngọt của cuốn sách là đây: có thể trượt “làm người” không có nghĩa trượt “làm người tốt.” Hai bài kiểm tra chưa từng là một. Chiếc mặt nạ là thật. Con người dưới mặt nạ cũng thật.

Đó là chỗ amor fati — tiếng Latinh, “tình yêu định mệnh,” cái tên hiệu của thương hiệu này — bước vào khẽ khàng. Yōzō không yêu được định mệnh của mình; anh kết thúc ở mặt nước phẳng, mọi thứ trôi qua. Nhưng cuốn sách chứa đựng anh làm được điều anh không làm nổi: nhìn vào một đời tủi hổ và để một người hiền gọi nó là tốt. Dazai đã dành nhiều năm sửa từng trang — bản thảo 157 trang công bố năm 1998 là bằng chứng. Đó không phải một lá thư tự vẫn đổ tràn ra giấy. Đó là một người đàn ông chế ra cỗ máy tha thứ, rồi ký tên bà chủ trọ vào dòng cuối cùng.

Vì sao hàng triệu người tìm lại

Những con số thật lạ cho một cuốn sách về thất bại. Hơn 6,7 triệu bản riêng ấn bản Shinchō Bunko — tiểu thuyết bán chạy thứ hai trong lịch sử Shinchō, chỉ sau Kokoro (Tâm) của Natsume Sōseki. Năm 2007, một tái bản với bìa do họa sĩ manga Death Note, Obata Takeshi, thực hiện bán 75.000 bản cho tuổi teen trong sáu tuần. Đầu thập niên 2020, sách lan truyền trên TikTok. Ấn bản Minumsa ở Hàn Quốc đã tái bản 142 lần, hơn 600.000 bản kể từ 2021, theo Nippon.com.

Câu trả lời của nhà phê bình Hàn Quốc Kim Yong-an (金容安) là câu hay nhất: đời sống công chức là một áp lực nhân dạng, và người đọc nói cuốn sách khiến họ cảm thấy “như nội tâm mình vừa bị quét.” Cái tựa buộc câu hỏi vào bất kỳ ai cầm sách — mình đã đủ tư cách chưa? Và nghịch lý ở trung tâm đáp xuống thật dịu: tự tuyên bố mất tư cách làm người (人間失格) chính là bằng chứng còn là người. Chỉ ai ở trong câu lạc bộ mới thấy mình là kẻ mạo danh. Japan Times nói thẳng từ 2014: “cuộc chiến của cá nhân để hòa vào một xã hội chuẩn hóa vẫn còn nguyên tính thời sự hôm nay.”

Đêm 13 tháng 6 năm 1948, Dazai và Yamazaki Tomie chìm trong dòng kênh Tamagawa; ông 38 tuổi, một tháng sau khi xong bản thảo, và sách ra mắt vào tháng Bảy. Từ đó nó được đọc như thư tự vẫn của ông — dù bằng chứng sửa chữa nhiều bản thảo cho thấy điều gì đó chủ đích hơn: tiểu thuyết được kiến tạo, không phải lời than tràn ra giấy.

Nếu sức nặng của bài này khiến bạn choáng hôm nay, hãy đóng tab và đi ngồi cạnh một con người thật — không cần diễn gì cả. Đó là quy tắc của cả loạt bài: kết cục luôn giữ ấm.

Không ai được phát cuốn cẩm nang. Hoa anh đào không đẹp vì chúng rơi; chúng rơi, và ta vẫn dịu dàng vì điều đó. Yōzō đã rơi, và người phụ nữ nhìn thấy ông nói: thiên thần. Và suốt bảy mươi tám năm, người đọc vẫn chọn cuốn sách này nguyên vẹn — cả tủi hổ, cả mặt nước phẳng, cả cái kết. Chọn không cứu được ai; cái gật đầu dành cho cuốn sách đúng như nó vốn có, với cả nỗi đau nằm sẵn trong đó. Mono no aware chưa bao giờ là chuyện rơi. Nó là chuyện cú rơi làm gì những người đứng nhìn — và họ nói gì sau đó, khi được hỏi.

---

Phần 2 của The Bittersweet Seven — loạt bài về mono no aware. 1. Flowers for Algernon · 3. To the Moon · 4. Nurture (Porter Robinson) · 5. Nietzsche and Amor Fati · 6. Travelling Cat Chronicles · 7. Before the Coffee Gets Cold

Nguồn & đọc thêm

• No Longer Human — Wikipedia — cốt truyện, tiếp nhận, các bản dịch, làn sóng TikTok, trích Japan Times
• Osamu Dazai — Wikipedia — tiểu sử và cái chết
• Trang bản New Directions — bản dịch Donald Keene; xác minh câu mở đầu
• 人間失格 — Wikipedia tiếng Nhật — doanh số, bản thảo công bố 1998, bìa Obata Takeshi
• Toàn văn Aozora Bunko — nguyên bản tiếng Nhật cho mọi trích dẫn trên
• 金容安, vì sao 『人間失格』 được đọc ở nước ngoài — Nippon.com — cách đọc 道化 và doanh số Hàn Quốc
• Pursuit of Wonder — “The Terrible Price of Not Choosing Yourself” — video essay trích ở trên
• Review bản Keene/Carpenter — Asia by the Book