Từ vựng

Những chữ chốn này hay dùng

19 thuật ngữ, mỗi chữ giải thích hai lần — một bằng tiếng Anh, một bằng tiếng Việt. Không chữ nào để trang trí: mỗi chữ là một công cụ các tiểu luận này cầm lên, và phần lớn là cùng một công cụ đi tới từ một phía khác.

Nguồn

Latinh

Năm khẩu hiệu giữ lại làm công cụ: hạn chót, số phận, hướng đi, ngày hôm nay, con đường.

Memento mori

Gốc
Tiếng Latinh
Nghĩa đen
Hãy nhớ rằng ngươi sẽ chết
Đọc là
muh-MEN-toh MOR-ee

A reminder of your own death, kept in view on purpose. Stoics and monks carried it not to frighten but to reorder: with the deadline visible, petty things lose weight and the work in front of you gains it. It is the discipline under carpe diem, not its opposite.

Một lời nhắc về cái chết của chính mình, được chủ ý đặt trước mắt. Các nhà Khắc kỷ và tu sĩ mang theo nó không để dọa, mà để sắp lại thứ tự: khi hạn chót hiện ra, chuyện vặt mất sức nặng, còn việc trước mắt thì có. Đó là kỷ luật nằm dưới carpe diem, không phải mặt trái của nó.

Amor fati

Gốc
Tiếng Latinh, qua Nietzsche
Nghĩa đen
Tình yêu số phận
Đọc là
AH-mor FAH-tee

Not bearing what happens but wanting it, exactly as it was, forever. The test is eternal recurrence: if this life returned unchanged in every detail, would you say yes? Amor fati is that yes, said in advance. It is also the whole program of this site.

Không phải chịu đựng điều xảy ra, mà muốn nó, đúng như nó đã xảy ra, mãi mãi. Phép thử là sự trở lại vĩnh hằng: nếu đời này quay lại nguyên vẹn từng chi tiết, bạn có nói có? Amor fati là tiếng có ấy, nói trước. Đó cũng là toàn bộ cương lĩnh của trang này.

Ad meliora

Gốc
Tiếng Latinh
Nghĩa đen
Hướng về những điều tốt đẹp hơn
Đọc là
ad mel-ee-OR-uh

A motto of direction, not arrival: keep walking toward what is better. It never promises the better is reachable, only that turning toward it is the right posture. Which is why it sits easily beside amor fati — love what happened, walk toward what could be.

Một khẩu hiệu chỉ hướng đi, không phải đích đến: cứ đi về phía điều tốt hơn. Nó không hứa điều tốt hơn là tới được, chỉ nói rằng quay về phía đó là tư thế đúng. Vì vậy nó đứng cạnh amor fati rất êm — yêu điều đã xảy ra, đi về phía điều có thể xảy ra.

Carpe diem

Gốc
Tiếng Latinh, Horace, Odes 1.11
Nghĩa đen
Hãy hái lấy ngày hôm nay
Đọc là
KAR-pay DEE-em

The full line is carpe diem, quam minimum credula postero — pluck the day, trusting as little as possible in the next one. Usually flattened into a licence for recklessness; the original is quieter and more arithmetic. The future is not promised, so do today’s work and take today’s small pleasure now.

Cả câu là carpe diem, quam minimum credula postero — hãy hái lấy ngày hôm nay, càng ít tin vào ngày mai càng tốt. Người ta thường làm dẹt nó thành giấy phép cho sự buông thả; bản gốc lặng hơn và có tính toán hơn. Ngày mai không được hứa, nên hãy làm việc của hôm nay và hưởng niềm vui nhỏ của hôm nay ngay bây giờ.

Per aspera ad astra

Gốc
Tiếng Latinh, theo Seneca
Nghĩa đen
Qua gian khổ mà tới những vì sao
Đọc là
PUR-as-per-uh ad AS-truh

The road to anything high runs over difficult terrain. Not consolation but a statement of route: hardship is part of the path, not proof the path is wrong. Seneca put it plainly — non est ad astra mollis e terris via, there is no soft way from the earth to the stars.

Đường tới bất cứ điều gì cao xa cũng đi qua đất gồ ghề. Đây không phải lời an ủi mà là một bản chỉ đường: gian nan là một phần của lối đi, không phải bằng chứng rằng lối đi sai. Seneca nói thẳng — non est ad astra mollis e terris via, không có đường êm từ mặt đất lên các vì sao.

Nhật & Phật giáo

Mười chữ cho vô thường và cách xử nó — sự trôi qua được coi là tiền đề, không phải vấn đề.

Mono no aware

物の哀れ

Gốc
Tiếng Nhật, Motoori Norinaga đặt tên
Nghĩa đen
Nỗi xót xa của vạn vật
Đọc là
MOH-noh noh ah-WAH-reh

The ache that comes from noticing that things pass: the cherry blossom is dear precisely because it falls. Neither grief nor sentimentality — a quiet, alert tenderness toward impermanence. It is the sensibility under most Japanese literature, and one half of this site’s name.

Nỗi xót xa đến từ việc nhận ra rằng mọi vật trôi qua: bông anh đào quý chính vì nó rụng. Không phải đau thương, cũng không phải ủy mị — một sự dịu dàng lặng lẽ và tỉnh táo trước vô thường. Đó là cảm thức nằm dưới phần lớn văn chương Nhật Bản, và là một nửa cái tên của trang này.

Kosen-rufu

広宣流布

Gốc
Tiếng Nhật, rút từ Kinh Pháp Hoa
Nghĩa đen
Tuyên rộng và lưu bố giáo pháp
Đọc là
KOH-sen ROO-foo

Nichiren’s term for carrying the teaching out into ordinary life: kosen, widely declared; rufu, distributed. Not evangelism for its own sake — the aim is a society where common people can be happy, so the result is counted in lived lives rather than converts.

Chữ của Nhật Liên (Nichiren) chỉ việc mang giáo pháp vào đời thường: kosen là tuyên dương rộng, rufu là lưu bố. Không phải cải đạo vì cải đạo — mục tiêu là một xã hội nơi người thường có thể hạnh phúc, nên kết quả được đếm bằng những cuộc đời sống được, chứ không phải số người theo.

Ukiyo

浮世

Gốc
Tiếng Nhật, thời Edo
Nghĩa đen
Phù thế — cõi trôi nổi
Đọc là
OO-kee-yoh

First written 憂き世, the world of sorrow — a Buddhist word for this painful drifting existence. In the Edo period the same sound was written 浮世 and the meaning flipped: since it all floats away, float — kabuki, pleasure quarters, woodblock prints. One word keeps both readings, which is the point.

Ban đầu viết là 憂き世, cõi ưu phiền — chữ nhà Phật chỉ kiếp sống trôi dạt đầy khổ. Sang thời Edo, vẫn âm ấy được viết 浮世 và nghĩa lật ngược: đằng nào cũng trôi đi, thì cứ trôi — kabuki, phố phường hoan lạc, tranh khắc gỗ. Một chữ giữ cả hai cách đọc, và đó chính là điểm mấu chốt.

Wabi-sabi

侘寂

Gốc
Tiếng Nhật, trà đạo và thi học
Nghĩa đen
Thanh bần mà đủ đầy; dấu vết thời gian
Đọc là
WAH-bee SAH-bee

Two words welded into one sensibility: wabi, the sufficiency of the poor and plain; sabi, the beauty only time can leave — rust, wear, moss. Together: nothing lasts, nothing is finished, nothing is perfect, and that is where beauty lives. A chipped bowl is more honest than a flawless one.

Hai chữ hàn thành một cảm thức: wabi là sự đủ đầy của cái nghèo và cái mộc, sabi là vẻ đẹp chỉ thời gian mới để lại — rỉ, mòn, rêu. Gộp lại: không gì bền, không gì xong, không gì hoàn hảo, và chính chỗ đó là nơi cái đẹp ở. Một chiếc bát mẻ thành thật hơn một chiếc bát không tì vết.

Mujō

無常

Gốc
Tiếng Nhật, từ chữ anitya tiếng Phạn
Nghĩa đen
Vô thường
Đọc là
MOO-joh

One of Buddhism’s three marks of existence: nothing holds its shape. It is also the engine of Japanese aesthetics — the Gion bell in The Tale of the Heike rings mujō in its very first note. Not despair; simply the accurate description, and relief follows accuracy.

Một trong ba dấu ấn của tồn tại trong Phật giáo: không gì giữ được hình dạng của mình. Nó cũng là động cơ của mỹ học Nhật — tiếng chuông Kỳ Viên mở đầu Truyện Heike ngân lên đúng bằng mujō ở nốt đầu tiên. Không phải tuyệt vọng; chỉ là mô tả đúng, và sự nhẹ nhõm đến sau chỗ đúng ấy.

Ichigo ichie

一期一会

Gốc
Tiếng Nhật, trà đạo
Nghĩa đen
Một đời, một lần gặp
Đọc là
EE-chee-goh EE-chee-eh

This gathering happens once in a lifetime and never again — same guests, same light, same you. So prepare for it and attend to it as if it mattered completely, because it will not recur. The West usually reduces the phrase to “cherish the moment” and loses the counting.

Buổi gặp này chỉ xảy ra một lần trong đời và không lặp lại — cùng khách ấy, cùng ánh sáng ấy, cùng bạn của lúc ấy. Vậy nên hãy sửa soạn và dự phần như thể nó quan trọng trọn vẹn, vì nó sẽ không quay lại. Phương Tây thường rút gọn thành “hãy trân trọng khoảnh khắc” và làm mất chữ “một lần”.

Yūgen

幽玄

Gốc
Tiếng Nhật, kịch nō
Nghĩa đen
U huyền — mờ và sâu
Đọc là
YOO-gen

Depth felt rather than stated: mist hiding a mountain, a boat gone behind an island, birds lost into sky with nothing left to look at. Zeami made it the highest grade of nō — beauty that lives in what is withheld. If mono no aware is noticing the passing, yūgen is what remains once you stop describing it.

Chiều sâu được cảm thấy thay vì được nói ra: sương che một ngọn núi, con thuyền khuất sau hòn đảo, đàn chim tan vào trời chẳng để lại gì mà nhìn. Zeami đặt nó làm bậc cao nhất của kịch nō — cái đẹp sống trong phần bị giữ lại. Nếu mono no aware là nhận ra sự trôi qua, thì yūgen là phần còn lại khi ta ngừng mô tả nó.

Kintsugi

金継ぎ

Gốc
Tiếng Nhật, nghề hàn sơn mài
Nghĩa đen
Nối bằng vàng
Đọc là
kin-TSOO-gee

Broken ceramics mended with lacquer dusted in gold, so the seams are shown instead of hidden. The story begins with a shōgun’s disappointment at a bowl held together by ugly metal staples. As philosophy: the break belongs to the object’s history, and a thing repaired in plain view beats one pretending it was never broken.

Gốm vỡ được hàn bằng sơn mài rắc bột vàng, để đường nối được phô ra thay vì bị giấu. Câu chuyện bắt đầu từ sự thất vọng của một vị tướng quân khi chiếc bát vỡ bị giữ lại bằng mấy chiếc ghim kim loại xấu xí. Như một triết lý: vết vỡ thuộc về lịch sử của vật, và một món đồ được vá trước mắt mọi người hơn hẳn một món giả vờ chưa từng vỡ.

Natsukashii

懐かしい

Gốc
Tiếng Nhật
Nghĩa đen
Thương nhớ mà ấm áp
Đọc là
nah-tsoo-KAH-shee

Usually glossed “nostalgic”, but it carries no ache and no wish to go back. You meet something old and say natsukashii — a warm recognition that this was dear, that it has passed, and that both are fine. English needs a sentence for it; Japanese needs one word and a falling intonation.

Thường được dịch là “hoài niệm”, nhưng chữ này không mang nỗi đau và cũng không mang ước muốn quay lại. Bạn gặp một điều gì cũ và nói natsukashii — một sự nhận ra ấm áp rằng điều ấy từng quý, rằng nó đã qua, và cả hai đều ổn. Tiếng Anh cần cả một câu cho nó; tiếng Nhật cần một chữ và một ngữ điệu buông xuống.

Shoganai

しょうがない

Gốc
Tiếng Nhật, nói tắt của shikata ga nai
Nghĩa đen
Không có cách nào làm được
Đọc là
shoh-GAH-nai

No method exists, so nothing to be done. The passive version is surrender; the working version is triage — this part is settled, stop spending on it, spend on what is not. After an earthquake, shoganai is what people say while they start clearing.

Không tồn tại phương pháp nào, nên chẳng còn gì để làm. Bản thụ động là buông xuôi; bản dùng được là phân loại tổn thất — phần này đã định rồi, đừng tiêu thêm vào nó, hãy tiêu vào phần chưa định. Sau một trận động đất, shoganai là chữ người ta nói trong lúc bắt đầu dọn dẹp.

Nơi khác

Bốn chữ vay mượn đã qua biên giới và vẫn chạy tốt: tiếng Pháp hai lần, tiếng Hy Lạp một lần, và một biểu đồ Nhật mà thế giới dán nhãn lại bằng tiếng Anh.

Rendezvous

Gốc
Tiếng Pháp, rendez-vous
Nghĩa đen
Hãy có mặt
Đọc là
RON-day-voo

A meeting fixed by agreement rather than accident: a place, an hour, and the assumption that both parties will keep it. Navigation and spaceflight took the word literally — two objects arriving at the same point on purpose, which is far harder than it sounds.

Một cuộc gặp được định bằng thỏa thuận chứ không phải tình cờ: một chỗ, một giờ, và giả định rằng cả hai sẽ giữ lời. Ngành hàng hải và hàng không vũ trụ giữ đúng nghĩa đen — hai vật thể cùng cố ý tới một điểm, việc khó hơn nhiều so với cách nó nghe.

Déjà vu

Gốc
Tiếng Pháp
Nghĩa đen
Đã từng thấy
Đọc là
day-ZHAH voo

The strong, specific sense that this exact moment has happened before, held while knowing it has not. Neurology reads it as a mismatch: familiarity fires without the record that should justify it. The word is French and now belongs to every language, which is how you know the gap was real.

Cảm giác mạnh và cụ thể rằng đúng khoảnh khắc này đã xảy ra rồi, trong lúc vẫn biết rằng chưa. Thần kinh học đọc đó là một chỗ lệch: cảm giác quen thuộc bật lên mà thiếu hồ sơ ký ức lẽ ra phải biện minh cho nó. Chữ này là tiếng Pháp và nay thuộc về mọi ngôn ngữ, và đó là cách ta biết khoảng trống ấy là có thật.

Paradox

παράδοξος

Gốc
Tiếng Hy Lạp, paradoxos
Nghĩa đen
Trái với điều người ta tưởng
Đọc là
PAIR-uh-doks

A statement that reaches contradiction from premises that look sound — the liar, Zeno’s arrow, the ship of Theseus. Two kinds: the resolvable ones, which turn out to be puzzles about our descriptions, and the irresolvable ones, which turn out to be facts about the world. Nearly every paradox worth anything here is the second kind: the blossom is dear because it falls.

Một mệnh đề đi tới mâu thuẫn từ những tiền đề nghe có vẻ ổn — kẻ nói dối, mũi tên của Zeno, con tàu của Theseus. Có hai loại: loại giải được, hóa ra là câu đố về cách ta mô tả, và loại không giải được, hóa ra là sự thật về thế giới. Gần như mọi nghịch lý đáng giá ở đây thuộc loại thứ hai: bông hoa quý vì nó rụng.

Uncanny valley

不気味の谷

Gốc
Tiếng Anh, từ bukimi no tani của Mori Masahito, 1970
Nghĩa đen
Chỗ trũng của cảm tình khi gần giống người
Đọc là
un-KAN-ee VAL-ee

Mori’s chart of how we respond to human likeness: affinity rises with resemblance until the thing is almost human, then drops into a valley of revulsion — the corpse-like stiffness we read as wrong — and climbs again on the far side. Robotics kept the term. It works just as well for dubbed voices, digital faces, and prose that is nearly but not quite a person.

Biểu đồ của Mori về phản ứng của ta trước sự giống người: cảm tình tăng theo độ giống cho tới khi vật kia gần như là người, rồi rơi xuống một thung lũng ghê sợ — cái cứng đơ như xác chết mà ta đọc là “sai” — rồi lại leo lên ở bờ bên kia. Ngành robot giữ lại thuật ngữ này. Nó cũng dùng được cho giọng lồng tiếng, gương mặt kỹ thuật số, và thứ văn gần như mà không hẳn là một con người.